بحث در خصوص قشلاق عشاير سنگسري در دو بخش قشلاق خانوارها و قشلاق دامها مطرح مي گردد.
الف) قشلاق خانوارها
شهر مهدي شهر (سنگسر سابق) مركز ايل سنگسري است كه خانوارهاي عشايري از اواخر شهريور تا اواسط خرداد ماه در آن سكونت دارند و همچنين تعدادي از عشاير سنگسري در ساير شهرهاي استان سمنان (سمنان، شاهرود و دامغان) و استانهاي تهران (تهران و كرج و فيروزكوه)، گلستان و مازندران (گنبد كاووس و نكاء) در دوره ي قشلاق مستقر هستند.
ب) قشلاق دامها
قشلاق گلههاي سنگسري در استانهاي سمنان، تهران، خراسان و مركزي گسترده است. قبل از پرداختن به پراكندگي نقاط قشلاقي به بررسي "پَلومال" و استقرارگاههاي قشلاقي دام داران در مراتع قشلاقي (كوير) مي پردازيم.
پلومال، استقراگاههاي قشلاقي سنگسريها در كوير
پلومال محل استقرار قشلاقي گلهها در نقاط كويري مي باشد. پلومال شامل مرتع، يك يا چند چفت
(آغل) با ملحقات مربوط به آن شامل دونگه، مردانخان (ميردكه)، چند آخور، انبار علوفه، دست چال، عرب دست چال، گوله و چاه آب مي باشد كه در فاصله 6ـ4 كيلومتري از چفت قرار دارد.
در حال حاضر در هر پلومال به طور معمول حداكثر دو بلوك دام استقرار دارند كه به “دو لنگه چَفت” يا جفت پلومال معروف است. اين باعث مي شود كه چوپانان آزادي عمل بيشتري داشته باشند. در گذشته تا چهار بلوك نيز در يك پلومال استقرار داشته است. در طي بررسيهاي ميداني، ما تنها به يك پلومال در تل اوي (تلخاب) در اطراف كوير بيارجمند حوالي دستجرد برخورديم، كه سه بلوك دام با هم در يك پلومال مستقر بودند.
پلومالهاي دو لنگه چفت به تعداد زيادي ديده مي شوند. چنانچه دامداري داراي دو بلوك دام باشد، سعي خواهد كرد هر دو بلوك را در يك پلومال مستقر نمايد، چرا كه اين عمل مزايايي چون كاهش تعداد چوپان از 4 به 3 نفر، سهولت سركشي و تداركات و كاهش هزينه انتقال علوفه را با خود در پي دارد.
معمولا در طول دوره ي قشلاق، محل يك پلومال ثابت است. اما در گذشته بعضي از عشاير هنگام زايش دامها تغيير پلومال داده و در “ششا” به پلومال جديدي كوچ مي كردند.
تا همين اواخر براي مبارزه با كنهها، رسم اين بود كه آغلها را آتش مي زدند و دوباره آن را مي ساختند. ولي از زمان پيدايش حشره كشها، ديگر نيازي به سوزاندن آغلها نيست. برخي از دام داران با نگهداري چند مرغ و خروس در پلومال در حقيقت با حشرات موذي مبارزه بيولوژيكي مي كنند. مبارزه با حشره اي كه نزد كويريها “ماردر” و در اصطلاح سنگسريها “كَرجه” مرسوم است و اليكاييها آن را به نام “گُرهه” مي شناسند، از اين طريق انجام مي شود.
پراكندگي جغرافيايي قشلاق سنگسريها
الف )استان سمنان
نواحي كويري جنوب استان سمنان از شرق پايگاه هوايي سمنان تا شرقي ترين نقطه ي دهستان خواروتوران شهرستان شاهرود (اسب كشان) قشلاق گلههاي سنگسري را تشكيل مي دهند. طبق نتايج سرشماري اجتماعي ـ اقتصادي عشاير كوچنده در سال 1377 از مجموع 739 خانوار عشاير كوچنده ايل سنگسري 627 خانوار (8/84 درصد) در استان سمنان مستقر بوده اند. گلههاي اين دامداران در 9 دهستان شهرستانهاي سمنان، دامغان و شاهرود در جنوب استان استقرار داشته اند. محل استقرار دام 186 خانوار (1/25 درصد) از اين عشاير در دهستان خواروتوران از توابع بخش بيارجمند شاهرود بوده است.
پراكنش جغرافيايي پلومالهاي سنگسري
مهمترين پلومالهاي سنگسري در جنوب استان به شرح زير است:
كوير سمنان
چاه حسينو، كلاته اكرم، تل سفيد، گل كمربن، چاه نو، جفتگ، چاه پلنگ، تيركون، چاه زرگر، قلعه عبدل، لارستان، هفتخوان (چشمه شاه)، ماركوه، سياه طول، دولتيار، چاه شيرين، تخت رستم، چاه خراساني، چاه نو، سهل، بي بي، زرده، گل كي، اشم، چاه ابراهيم، اشتلو و گل سرو.
جنوب دامغان (كوير حاج عليقلي و طرود) و اطراف شق (دق) بيارجمند:
آهوگاره، تنوره، چاه موسي، نجارآباد، رحيم آباد، رزه، ليبي، چاه من جعفر، سرخ طول، دوزقي، توت بنه، چاه جام، چاه اسدالله، چاه گراز، آغل ابوذر، دهنه، تپه طرودي، دبدبه، طبري، دوچاه، قله سياه جگر، چاه ابراهيم، چاه الحسن، چاه مرجان، چاه اسد.
بيارجمند:
سفيد سنگ، چاه بقال، چاه معدن، چاه كلب صفر، رباطو، كي كي، نمكزار، پاقله، آغل حسين كلب رجب، چاه غلامرضا، نيستانه، شورچاه، ديمه زار، چاه تاس، چشمه ابر، حلوايي، پربال، ماجراد، حيدر بلوچ، سه غدير، چاه زردو، چاه وكيل، چاه سيدا، خوش چاه، كال مراء، چاه سرهنگ (چاه قنبر).
خواروتوران:
زاغدي، سورتولو، زرده، پنج چاهي، كلند زاغدي (نيمه چاه)، واشنگ، گزو، گرماب، غريبه، كلخش، شورچاه، الكن، خرمن، سنگبون، حلقه، كج چاه، سرخ پر، سنگر، سل، چاه تلخ، چاه فرهاد، چاه خري، چاه غلامرضا، بزنگ دره را، عاشق پشته، تل او (تلخاب)، گرماب، چهار گوشه.
پل ابريشم و مياندشت:
زيارتگاه، آمبروته، چاه خلا (خولا)، پشت آسمانو، احمدآباد بيار، كال تاغي، دخترگير، پاقله، مياندشت، چغندرسر، چشمه بسيار، چاه شنگ، كمر برهنه، چشمه لوچي، گل آباد، بيدك.
ب) استان تهران
بر اساس سرشماري اجتماعي ـ اقتصادي عشاير كوچنده در تير ماه 1377 محل استقرار قشلاقي دامهاي 18 خانوار (4/2 درصد) از خانوارهاي ايل سنگسري در استان تهران بوده است.
توزيع اين عشاير در مناطق مختلف استان تهران به شرح زير بوده است:
شهرستانهاي رباط كريم و شهريار
سيزده خانوار از عشاير سنگسري در دوره ي قشلاقي در دهستانهاي منجيل آباد از توابع بخش مركزي رباط كريم و مويز از توابع بخش مركزي شهرستان شهريار استقرار دارند.
دهستان منجيل آباد از توابع بخش مركزي شهرستان رباط كريم محل استقرار دام هاي 4 خانوار ايل سنگسري است.
مراتع اين گروه در جنوب شهرستان كرج در اطراف رودخانه شور قرار گرفته است. مالكان اين گلهها كه خانوارهايي از طوايف عبدالحسيني، درخشاني، رباني و رشيدي هستند، عمدتا در شهر تهران ساكن مي باشند. تنها اعضاي اصلي اين خانوارها در ييلاق حضور مي يابند. ييلاق اين عشاير پلور و گردنه امامزادههاشم (خيلهاي گل زرد، سياه چال، چپك و خرسنگ) مي باشد.
شهرستان ورامين
طبق سرشماري سال 1377 محل استقرار دامهاي 14 خانوار (9/1 درصد) از خانوارهاي ايل سنگسري در دهستان بهنام عرب جنوبي از توابع بخش جوادآباد شهرستان ورامين بوده است. اين گروه از دامداران در منطقه ي مذكور اقدام به خريد اراضي كشاورزي مشاع كرده اند و در دوره ي قشلاقي با استفاده از پس چر مزارع دامهاي خود را تعليف مي نمايند.
ج) استان خراسان
714 درصد از دام داران ايل سنگسري، دوره ي قشلاقي را در استان خراسان در دو شهرستان بجنورد و بردسكن مي گذرانند. توزيع اين دام داران در شهرستانهاي مذكور به شرح زير است:
شهرستان بجنورد: دهستانهاي چهارده سنخواست و مياندشت از توابع بخش جاجرم شهرستان بجنورد (همسايه شمالي دهستان فرومد و منطقه پل ابريشم)محسوب مي شود. بر اساس سرشماري سال 1377، دامهاي 58 خانوار از دامداران ايل سنگسري (طوايف عبدالحسيني، حامدي و درخشاني) در دوره ي قشلاقي در مراتع آمبروته و گل آباد در اين دهستان استقرار داشته اند.
شهرستان بردسكن
شهرستان بردسكن همسايه ي شرقي دهستان خواروتوران بخش بيارجمند شهرستان شاهرود محسوب مي شود. دام 24 خانوار ايل سنگسري (طوايف كسائيان، غنيان، ذوالفقاري و سعيدي) دوره ي قشلاقي را در مراتع دهستان درونه از توابع بخش انابد بردسكن استقرار داشته اند.
د) استان مركزي
طايفه ي علمدار ايل سنگسري در سرشماري اجتماعي ـ اقتصادي عشاير كوچنده سال 1377 تحت عنوان يك طايفه ي مستقل سرشماري شده است. دام اين عشاير در دوره قشلاقي در مراتع دهستان زرند معروف به رودخانه شور شهرستان ساوه استقرار مي يابند. اين طايفه شامل 9 خانوار مي باشد كه دوره ييلاقي را در ارتفاعات شمال طالقان (دهستان طالقان، بخش طالقان، شهرستان كرج) در ييلاقات “زردكله”، “وي ون” و “ميش چال” مي گذرانند. 7 خانوار اين طايفه در دورهي قشلاقي در شهر كرج و 2 خانوار ديگر در مهدي شهر ساكن هستند.
ه)استان مازندران
در دهستان قره طغان بخش مركزي شهرستان نكا نيز 3 خانوار از عشاير سنگسري ساكن هستند.
نقل از کتاب عشایر ایل سنگسری
