عشاير ايل سنگسري در دوره ي ييلاقي در استان هاي سمنان، تهران و مازندران استقرار مي يابند.

الف) استان سمنان

قلمرو ييلاقي ايل سنگسري در استان سمنان كه اصطلاحا منطقه شمال شهميرزاد ناميده مي شود منطقه اي است به وسعت بيش از يكصد هزار هكتار، و در اصطلاح سنگسري‌ها “ده كنار” ناميده مي شود. از لحاظ تقسيمات كشوري دهستان‌هاي چاشم و پشتكوه از توابع بخش شهمیرزاد شهرستان مهدیشهر را شامل مي شود.

بر اساس سرشماري اجتماعي ـ اقتصادي عشاير كوچنده تير ماه 1377، 36 درصد از خانوارهاي اين ايل يا به عبارتي 266 خانوار سنگسري در اين منطقه استقرار داشته اند.

در اين منطقه خيل‌هاي (استقرارگاه‌هاي ييلاقي) عشاير سنگسري عبارتند از:

الف) در دره جاشلوبار و ارتفاعات اطراف آن:

بشم بن، مينو، جوگاره، زردلوي، تنگه ملااحمد، گداربن، پنوي، مرگسر، پشت طول، سياه دره، گينگ، اسپي دشت (سفيد دشت)، اوران، اژگوي، سائوي كوچك، سائوي بزرگ، گزنگوله.

ب) در دشت آسوران و ارتفاعات شمالي آن:

آسوران، خوريه پايين، خوريه وسط، خوريه بالا، روانه، كلاته حيدر، كلاته بابااحمد، آرتد، آرتد بالا، اشكش، پلنگ پشته، كينه كوه، گل افشان، ال چله، جوچال، سنخوني، دازگاره، خينگ، اسپي رو، اورپلنگ، كئودر.

ج) رضاآباد

د) ارتفاعات شمالي چاشم:

ريزسر، سياه كوه، شاه پسند.

منطقه ي شمال شهميرزاد، قلمرو طوايف مستقل ديگري از جمله طايفه پروري، عشاير هيكو و چاشم نيز محسوب مي شود. سنگسري‌ها عمدتا در ييلاقات و دره‌هاي پرآب جاشلوبار، آسوران، آرتد، خوريه و ارتفاعات منطقه چاشم استقرار دارند. اين دره‌ها داراي اراضي حاصلخيزي است كه سرشاخه‌هاي رودخانه كبير (جاش، خوريه و جوچال، آسوران) در آن جريان و توسط آن مشروب مي‌شوند. اين اراضي بيشتر به كشت علوفه اختصاص دارند و اغلب متعلق به دام داران خرده پاي سنگسري است.

اين گروه كه حداقل مالكيت بخشي از اراضي را به واسطه ي كشت و زرع رسما در اختيار دارند، اقدام به ساخت مسكن كرده اند و در برخي از موارد، سياه چادري نيز در كنار آن برپا كرده اند. اين گروه از عشاير كه از تعداد دام كمتري برخوردارند و اصطلاحا “چكنه” ناميده مي شوند، داراي مشاغل ديگري در بخش‌هاي خدمات و صنعت مي باشند.

دام داران عمده در ارتفاعات اين منطقه استقرار دارند. اقتصاد اين گروه تنها بر پايه ي دامداري سنتي استوار است و در محل استقرار (خيل‌هاي) آن‌ها آثاري از زراعت و باغداري مشاهده نمي شود. نمونه اين خيل‌ها ريزسر، سائوي كوچك، سائوي بزرگ، اورپلنگ، خينگ و جوچال و پنو اوران است كه طوايف پارسا (چراغي)، اقدسي، هدايتي، دوست محمدي، ملك احمدي، حيدريه و نادعليان در آن استقرار دارند. در گذشته اين منطقه مركز ييلاقي طوايف ايل سنگسري بوده است. افزايش تعداد دام سنگسري‌ها در دهه‌هاي گذشته باعث گرديده تا دامداران بزرگ به منظور دستيابي به مراتعي كه جوابگوي دام‌هاي آن‌ها باشد، قلمرو خود را در استان‌هاي تهران و مازندران گسترش دهند.

ب )استان تهران

قلمرو ييلاقي ايل سنگسري در استان تهران، شامل دو دهستان قزقانچاي و پشتكوه در شهرستان فيروزكوه و دهستان بالا طالقان در بخش طالقان شهرستان ساوجبلاغ است.

بر اساس سرشماري اجتماعي ـ اقتصادي عشاير كوچنده در تير ماه 1377، حدود 161 خانوار (8/21 درصد) از خانوارهاي طوايف ايل سنگسري در دوره ييلاقي در شهرستان فيروزكوه استقرار داشته اند.

دهستان قزقانچاي از جمله پرتراكم ترين مناطق ييلاقي فيروزكوه است كه عشاير و طوايف سنگسري و اليكايي در آن استقرار مي يابند. اين منطقه در حقيقت حوزه ي آبخيز بزرگترين شاخه حبله رود يعني نمرود است و خيل‌هاي شمال ارجمند و لزور و همچنين مراتع شمال و جنوب قزقانچاي را در بر مي گيرد. از جنوب به ارتفاعات با برف دائمي قره داغ (قله ي اسب گيران 3786 متر) محدود مي شود.

در شمال رودخانه قزقانچاي نيز ارتفاعات كلک 3455 متر. ساهون 3642 متر، شاه تپه 3925 متر قرار دارند. مرز غربي آن ارتفاعات سياه ريس است كه مرز دو رودخانه قزقانچاي و رودخانه ي لاسم محسوب مي شود. همچنين مرز سياسي شهرستان فيروزكوه با شهرستان آمل نيز هست.

شاخه قزقانچاي كه از چشمه سارهاي كوه سياه ريس و شمال كوه پربرف قره داغ (3993 متر) سرچشمه مي گيرد و به سمت مشرق جريان مي يابد، درهّ ي پر آبي را به وجود آورده است كه روستاهاي زرمان، وزنا، نجفدر، بهمان، آسور و اندريه در اين دره واقعند. اين دره به واسطه وجود آب فراوان و خاك مناسب دره اي حاصلخيز است. علاوه بر باغداري، زراعت سيب زميني و كشت علوفه نيز از رونق و اهميت خاصي برخوردار است. بخشي از علوفه مزارع، توسط روستائيان برداشت شده و در فصل سرما به مصرف دام‌هايشان مي رسد.

اجاره علفزارها به عشاير كه اصطلاحا دشت ناميده مي شود، در ماههاي مرداد و شهريور نقش مهمي در پرواربندي بره‌ها و بزغاله‌ها و دام‌هاي مازاد دارد.

خيل‌هاي سنگسري در دهستان‌هاي قزقانچاي از توابع بخش ارجمند و پشتكوه از توابع بخش مركزي شهرستان فيروزكوه عبارتند از: كلارخان، شيخ عليخان، مرگسر، گدوك، وتره، پيازمرگ، كل پشته، شادمهن، چمن خو، سرخمبه، ميشينه مرگ، تجيرك، شاخرطو، امرك، سياهرو، قزل دره و رخش.

شهرستان كرج

9 خانوار از طايفه ي علمدار ايل سنگسري در دوره ي ييلاقي در دهستان بالا طالقان، بخش طالقان شهرستان ساوجبلاغ در سه خيل “وي ون”، “زردكله” و “ميش چال” استقرار دارند.

ج )استان مازندران

8/39 درصد از خانوارهاي ايل سنگسري در دوره ي ييلاقي در شهرستان آمل در استان مازندران استقرار دارند كه محل استقرار بيش از 71 درصد از اين خانوارها در دهستان بالا لاريجان، بخش لاريجان شهرستان آمل مي باشد و بقيه در دهستان چلاو شهرستان آمل استقرار مي يابند.

خيل‌هاي عشاير سنگسري در استان مازندران در چهار منطقه به شرح زير واقع شده است:

لاسم و اطراف پلور:

خيل‌هاي اشخورد، سياه ريس، گت چال، املا، چپك، گل زرد، سياه چال در اين منطقه واقع شده اند.

لار:

در اين منطقه، خيل‌هاي گرناكوه، ديو آسياب، الرم، چرم بند، چپك رو، چشمه كُلَم، وراور، خرسنگ و سفيدآب قرار دارند.

نوا و هراز:

خيل‌هاي الي كوه، انجيل، هليوم،‌ عليزن، دجمار، دانه ريز، الم زيور، اراكوه، سياه كله سر، سرخ دره، ارنيتس، رسم، خشك لارك، موزون، نشل، سه سنگ، ئلدره  و لچّرآب خيل‌هاي عشاير سنگسري هستند كه در اين منطقه واقع شده اند.

اطراف بلده شهرستان نور:

عشاير سنگسري در شهرستان نور در خيل‌هاي لاور، نسن و نازر استقرار مي يابند.

نقل ار کتاب عشایر ایل سنگسری