کوچ

زندگي عشاير بر اساس نگهداري دام و دام داري بنا نهاده شده است. وجود مراتع و چراگاه هاي سرسبز در نقاط دور از دسترس و ضرورت تعليف دام از اين مراتع در فصول مختلف سال نياز به جابجايي يعني كوچ دارد. بنابر اين كوچ يك نياز در جهت تداوم زندگي عشايري و عامل بقاي ايل است. اين جابجايي كه در فصل بهار و پاييز به ترتيب از گرمسير به سردسير و از سردسير به گرمسير انجام مي گيرد. تغيير مكاني فصلي و ضروري است كه هر سال تكرار مي شود. آغاز و پايان سال اين جابجايي را عواملي چون وضع مرتع و عوامل جوي تعيين مي كند.

علي رغم سختي هايي كه كوچ دارد و عشاير طي قرن ها چنان با اين نوع زندگي و روش زيست خو گرفته اند كه تصور ترك آن برايشان دشوار مي نمايد.

عشاير سنگسري از لحاظ الگوي زيست در زمره ي عشاير نيمه رمه گردان قرار مي گيرند. در اين الگوي كوچ، خانوارها تنها در دوره ي ييلاقي، چوپانان و گله را همراهي مي كنند. گله ها خط سير زيست (قشلاق) و تابستاني (ييلاق) خود را دارند و خانواده ها مستقل از جريان حركت دام،‌ در پايان دوره ي ييلاق ساكن شهر برده مي شوند.

شكل كوچ

 شكل كوچ سنگسري ها عمودي است. در اين شيوه از كوچ، حركت و جابجايي بين دو محل جغرافيايي دشت و كوهستان انجام مي شود و چون كوچ از ارتفاعات ييلاقي به سوي نواحي پست قشلاقي و بالعكس انجام مي شود، كوچ عمودي ناميده مي شود.

از لحاظ طول مسير كوچ، عشاير سنگسري داراي كوچ بلند و متوسط هستند. اغلب سنگسري ها داراي كوچ بلند مي باشند. كه فاصله‌ي بين ييلاق و قشلاق بسيار طولاني است. گاهي طول مسير بين ييلاق و قشلاق آن ها به 800 كيلومتر مي رسد و عشاير با عبور از محدوده ي چندين شهرستان و استان به ييلاق مي رسند.

سنگسري هايي كه دوره ي قشلاقي را در مراتع غرب شهرستان كاشمر و جنوب شهرستان بجنورد (جاجرم) در استان خراسان و مناطق خواروتوران، پل ابريشم، طرود، كوير حاج علي قلي استقرار دارند، در دوره ي ييلاقي به ارتفاعات البرز مركزي در محدوده‌ي شهرستان هاي فيروزكوه، دماوند، لار، پلور و شمال طالقان كوچ مي كنند كه داراي كوچ بلند هستند.

گروهي از عشاير سنگسري نيز كه در كوير سمنان (جنوب شرق سمنان) قشلاق مي كنند و در دوره ي ييلاقي در ارتفاعات شمال سنگسر استقرار مي يابند، داراي كوچ متوسط است كه فاصله ييلاق تا قشلاق اين گروه كمتر از 200 كيلومتر است.

زمان كوچ

شبانان عشاير سنگسري كوچ بهاره ي خود را اوايل ارديبهشت از قشلاق (مناطق جنوبي استان سمنان) آغاز مي كنند و در نيمه ي دوم خرداد ماه به ييلاق مي رسند. در همين زمان خانوارها در ييلاقات مستقر مي شوند.

كوچ پاييزه آن ها از اواخر شهريور از مناطق كوهستاني و مرتفع به سمت شمال كوير مركزي ايران آغاز مي شود. مدت كوچ بهاره ي عشاير سنگسري 60-50 روز و كوچ پاييزه 50-40 روز به طول مي‌انجامد. براي روز براي عشاير سنگسري، كوچ بهاره كه به منظور رهايي از كمبودها و مشكلات گرمسير صورت مي گيرد به لحاظ تغييرات آب و هوا و دسترسي فراوان و نعمت علوفه و بهار دلنشين ييلاق صورت مي گيرد. شور و شعف خاصي به آن ها دست مي دهد. از اين رو براي كوچ بهاره ارزش بيشتري قائل هستند.

اشكال كوچ بر مبناي وسيله ي حمل و نقل

بر حسب اين كه براي حمل و نقل و كوچ از مبدا به مقصد از چه وسيله اي استفاده شود، سه شكل كوچ سنتي، ماشيني و نيمه ماشيني وجود دارد.

خانوارهاي عشاير سنگسري داراي كوچ ماشيني هستند. در اين حالت تمام اعضاي خانوار و وسايل زندگي و آذوقه با ماشين جابجا مي شوند. اما دام به شيوه ي سنتي كوچ مي كند.

اما شبانان و چوپانان احشام و دام ها را به صورت پياده و منزل به منزل از مبدا تا مقصد قلمرو را مي پيمايد. گرچه در خشك سالي ها، دام داران ترجيح مي دهند به خاطر كمبود علوفه و ممانعت از كاهش وزن دام با ماشين كوچ دهند.

ويژگي هاي كوچ سنگسري

كوچ در بين سنگسري ها با ساير طوايف متفاوت است. برخي از محققان شكل كوچ آن ها را “رمه گرداني” مي دانند،‌اما صحيح تر آن است كه اين سيستم كوچ را “نيمه رمه گرداني” بناميم.

در سيستم رمه گرداني، خانواده ي دامدار در طول سال در نقطه اي (شهر يا روستا) ساكن است. در صورتي كه خانوارهاي نيمه رمه گردان سنگسري از اواسط خرداد تا اواخر شهريور در سياه چادرهاي ييلاقي مستقر مي شوند. تنها در دوره ي قشلاقي است كه به اقامتگاه هاي دائمي باز مي گردند و چوپان به تنهايي گله را به مراتع قشلاقي مي برد.

گزاويه دوپلانول در مورد گسترش قلمرو سنگسري ها به منطقه لاريجان (لار و پلور) مي نويسد:

“ در اواسط قرن نوزدهم ييلاق تابستاني سنگسري ها در شرق ناحيه (لاريجان) بوده است و “بوز” با  آن ها در شرق فيروزكوه برخورد كرده است. به نظر مي رسد كه اينان نيز در اين دوره، نيمه شباناني بوده اند كه به مهاجرت هاي كوتاه مدت ميان اراضي كوهستاني و مناطق قشلاقي كوهپايه دست مي زده اند و شايد كه پيشروي سنگسري ها به جانب مغرب مولود عدم توانايي آنان، و يا اصولا كليه چادرنشيناني كه زمستانها را در كوهپايه هاي تهران مي گذرانيده اند به حفظ نوع معيشتشان در برابر فشار ده نشينان بوده باشد. به هر حال كوهپايه هايي كه محل اقامت سنگسري ها گرديده است از جمله مناطقي بود كه دست بشر در تغيير وضع ظاهري آن نقش كمي داشته است.

طولاني شدن خط سير زمستاني سنگسري ها به هر صورت ضرورتي است كه از دو جهت مي توان آن را توجيه كرد. از سويي توسعه يافتن زندگي ده نشيني در كوهپايه هاي تهران بوده است كه طبعا جا را براي توسعه گله ها تنگ نموده است. و از سويي ديگر بي هيچ ترديد افزايش قابل توجه شمار دام ها،‌كه گله داران را ناگزير كرده تا همراه با ايجاد مراتع مصنوعي در انديشه ي جستجوي چراگاه هاي زمستاني باشند.

برنارد هوركاد عضو انجمن ايران شناسي فرانسه در تهران، كوچ سنگسري ها را از كوچ هاي بلند جهان مي داند و مي نويسد:

“سنگسري ها فقط با ماشين جابجا مي شوند. اگر به ييلاق بروند تنها براي گذراندن تابستان است،‌ اما آنان كه اداره ي دام ها را بر عهده دارند، هميشه نزد گله ها مي مانند و كوچ آن ها،‌ ميان دره مرتفع لار و دشت هاي جنوب خراسان يكي از طولاني ترين مهاجرت هاي فصلي در جهان است”.

دپلانول در مورد نحوه و زمان كوچ سنگسري ها مي نويسد:

“سنگسري ها با چندين ده هزار دام كه در سراسر منطقه لاريجان و پلور پراكنده اند منتسب به محلي به نام سنگسر واقع در شمال سمنان هستند كه اقامتگاه زمستاني خانواده ها است. اين گروه در واقع نيمه شباناني هستند كه تابستان را در زير سياه چادرهايشان در دامنه كوه اقامت مي گزينند و زمستان را در مساكني ثابت واقع در پاي كوه، با اين همه، خط سير رمه ها و شبانان كاملا متفاوت است. فرود نيمه شبانان از ارتفاعات كوهستاني ديرتر از اعضاي خانواده آنان آغاز مي گردد. خود نيمه شبانان در نخستين نيمه اكتبر (اوايل مهر) به جانب كوهپايه ها شروع به حركت مي كنند،‌ در حالي كه افراد

الگوي كوچ سنتي سنگسري ها

خانواده ي آنان در نيمه دوم سپتامبر (اواخر شهريور) به اين كار دست زده اند.

مسافتي را كه گله ها براي اقامت زمستاني طي مي كنند معمولا بسيار طولاني و تا منطقه ي طبس، بيرجند و كوير لوت ادامه مي يابد. نيمه شبانان تقريبا چهار ماه از سال را در اين مناطق رحل اقامت مي افكنند.

نقل از کتاب عشایر ایل سنگسری