صنايع دستي يكي از فعاليتهاي اقتصادي خانوارهاي عشايري استان است. توليدات صنايع دستي كاري عمدتاً زنانه است كه براي رفع نيازهاي خانوار در كنار فعاليت اصلي كه دامداري استانجام مي شود. مهمترين انواع توليدات را انواع فرش و زيرانداز، سياه چادر و وسايل گاز مانند جوال و خورجين و وسايل زندگي مانند: مشك، خيك، تلم و . . . تشكيل ميدهند.
صنايع دستي ايل را ميتوان به دو دسته عمده تقسيم كرد:
1- دستآوردهايي كه در خدمت رفع نيازهاي مربوط به زندگي و كار خانوادههاي ايل است. شامل: سياه چادر (يلن) yalan، ريسمان كه از موي بز توسط زنان ايل بافته ميشود، خيك كه براي نگهداري فرآوردههاي لبني مورد استفاده قرار ميگيرد و تلم كه براي تهيه كره از آن استفاده ميشود. اين نوع توليدات جنبه خود مصرفي داشته و براي ساختن آنها از مواد خام موجود در قلمرو ايل استفاده ميشود. عامل موثر در پيدايش اين نوع توليدات نياز روزمره به استفاده از آنها بوده است.
2- گروه دوم توليداتي هستند كه علاوه بر استفاده داخلي در ايل، مورد استفاده و نياز روستائيان و شهرنشينان مبادله ميشود. عشاير با فروش مازاد توليدات خود اقلام مورد نياز خود را از شهر و روستا تهيه ميكنند.
اين دسته از صنايع دستي امروزه به ميزان بيشتري توليد ميشود و ارزش اقتصادي زيادي نيز برخوردار است و در آمد حاصله به عنوان يك فعاليت جانبي اصيل قابل توجه است.
كه به توضيح بعضي از آنها ميپردازيم.
· قالي بافي:
دستگاه بافندگي يا دار قالي از نوع افقي يا خوابيده است كه بر روي زمين قرار دارد اين دار به صورت چهار چوبي به اندازه طول و عرض فرش موردنظر ميباشد و به طور خوابيده در برابر بافنده قرار ميگيرد.
دو تيرك در دو طرف دستگاه قرار دارد، يكي در بالاي دار و ديگري در پائين دار كه به كمك چهار ميخ توسط كاركش فلزي به تبر متصل است. يك تير چوبي نازكتر به نام ورد (Vard) در وسط و يك ني در جلوتر قرار دارد. ابتدا نخهاي تار كه معمولاً از جنس پنبه است به صورتي موازي بر روي قسمت بالا و پايين دار قاليبافي دوانده ميشود و سپس با نخ هاي رنگارنگ بافتن آن آغاز ميشود.
وسايل و ابزار قاليبافي
شانه: وسيلهاي است با دندههاي فلزي كه به وسيله آن پودي كه روي يك رج (رديف) بافته شده كوبيده ميشود. تعداد دندههاي شانه ده تا دوازده عدد ميباشد.
قيچي: ريشه اضافي را بعد از سركش كردن و كوبيدن با آن ميچينند.
چاقو: به كمك آن ريشه بريده ميشود
نقشه قالي و اجزاي آن: نقش فرشها به علت ذهني بودن طرح متنوع است از آنجا كه هر بافندهاي اين مجال و امكان را دارد تا ذهنيات خود را تجاي و تجسم بخشد، اين نقشها
· گليم
بافتن گليم معمولاً آسانتر از قالي و قاليچه است و مردم ايل به عنوان زيرانداز از آن استفاده ميكنند. گليمها را از نظر طرح ميتوان به سادهباف و نقش دار و از نظر جنس به گليمهاي پنبهاي و پشمي تقسيم كرد.
براي تهيه يك گليم به ابعاد 3×5/1 متر، نه كيلوگرم نخ رنگارنگ، دو كيلوگرم نخ پنبه اي يا پشمي لازم است. بافتن چنين گليمي توسط يك نفر در مدت يك ماه انجام ميشود.
گليم نسبت به قالي داراي برتريهايي به شرح زير است:
1- نسبت به قالي سبك تر است.
2- در هنگام باربندي فضاي كمتري اشغال ميكند.
3- در زمان كمتري ميتواند در قشلاق يا ييلاق بافته ميشود.
4- بافت گليم سادهتر بوده و به مهارت كمتري نياز دارد.
مهمترين نقوش گليمهاي عشاير اليكايي عبارتند از: باربندي، اروفي، شيرازي، گليمهاي ساده شامل رنگي (7 رنگ) و ساده و دو رنگ (سفيد و سياه) است.
· مفرش
مفرش نوعي قالي شبيه پشتيهاي بزرگ است كه آن را به صورت يك صندوق (حجم دار) درميآورند. مفرش به عرض 75 سانتي متر و به طول 125 سانتي متر از نخهاي رنگارنگ بافته ميشود و از آن براي نگهداري لحاف و تشك در هنگام كوچ استفاده ميكنند كه از زيبايي خاصي برخوردار است. مفرش را معمولاً يك جفت ميبافند. در گذشته هر خانواده عشايري حداقل يك جفت مفرش به عنوان جهيزيه به هر دختر خود ميداد. از ديگر صنايع دستي ايل ميتوان، خورجين، توبره، بن بار و جاجيم را نام برد.
· ساير صنايع دستي
در گذشته نه چندان دور، انواع صنايع دستي با كاربردهاي مختلف توسط زنان عشاير اليكايي تهيه ميشد كه متاسفانه ديگر كاربردي ندارد و توليد نميشود و يا بسيار كم توليد مي شوند برخي از اين دستبافتهها عبارتند از:
پشت توره: توبره پشتي
چره تور: توبرة چره، محل نگهداري دو كارد پشم چيني
خمير سفره: سفره خمير
قاشق توره: توبرة قاشق
قلمه سنگ: قلاب سنگ، فلاخن
گيليم چه: گليمچه (گليم كوچك)
نمگ توره: توبره نمك، محل نگهداري نمك
نون سفره: سفره نان
هگبه: خورجين كوچك رنگي با نماي قاليباف
هگبه را در گذشته جلوي زين اسب ( روي گردن اسب) ميگذاشتند و در داخل آن چاقرنه (قند) ميريختند و اسب سوار با دادن يك حبه قند به اقوام و آشنايان، آنان را براي مراسم عروسي دعوت ميكرد.
تيرمن ، سرگيرا ،پلاس ، جاجيم و بسياري ديگر از صنايع دستي سنگسر كه اينجا مجالي براي توضيح آن ها نمي باشد.
· منابع:
1- دهخدا- علياكبر لغتنامه- ج 47 – دانشگاه تهران- سازمان لغتنامه 1346- تهران 1357
2- معين- محمد- فرهنگ فارسي- ج 4- تهران 1357
3- هنرهاي بومي در صنايع دستي
4- دهكده زيارت- هوشنگ پوركرم- هنر و مردم شماره48
5- باورهاي عاميانه مردم سنگسر- چراغعلي اعظمي سنگسري شماره 92 سال 1349
6- قالي ايران- ------ادواردر
7- تاريخ سمنان - عبدالرفيع حقيقت
8- صنعت نمد مالي- مريم سلمانيان
9- بررسي عشاير سنگسر مركز اسناد و مدارك ميراث فرهنگي و گردشگري
10- آداب و رسوم ازدواج عشاير سنگسر- خانم سخائيان
۱۱- تاریخ سنگسر ـ مهدی شهر -ناشر و مولف : چراغعلی اعظمی سنگسری ـ ۱۳۷۱
برگرفته ازسايت: http://www.rugart.org/ نوشته خانم الهام رهبر
