توجه چند هزار ساله ي ساكنين مناطق مختلف سرزمين ايران، به مسئله ي حياتي آب و هوا از سويي و  توجه به زندگي و رشد گياهان و جانوران كه لازمه ي توليد كشاورزي  و دامداري است، سبب شده است كه دو كنار تقويم هاي اسمي و نجومي از سال، عشاير و روستائيان ما به تقويم هاي ويژه ي ديگري همچون تقويم كشاورزي و دامداري مجهز شوند.

نگارنده در اين فصل به دانش هاي بومي عشاير سنگسري در زمينه آب و هواشناسي از قبيل پيش بيني هاي برف و باران، سرما و گرما، پيش بيني سال از ديدگاه آب و هوايي (خشكسالي و ترسالي) كه بر پايه تجربيات ديرپاي عيني بنا شده است.

فرهنگ آب و هوايي

 انواع باران

 

وارش vâras باران

انواع باران (از نظر شدت،‌حالت، مدت و وسعت)

شِلاب šelâb بارش برف و باران با هم

رگوار ragvâr رگبار، باران همراه با رعد و برق

نِزِم وار nezimvâr : باران شديد و سريع و كم مدت

جهون گير (جهان گير) باران دامنه دار از نظر مدت و وسعت

وَل وارشي valvâraši: كج باريدن باران

ضرب وارش zarbevâraš: باران تند

پيش بيني باران

ـ صدا كردن جغد در سحر علامت بارندگي است.

ـ اگر الاغي در هنگام خوابيدن عرعر كند معتقدند كه آسمان مي خندد و باران زياد مي آيد.

ـ اگر هاله اي اطراف ماه را فراگرفته باشد.

مونگ خرمن داندَ moong xarman dânda (ماه خرمن دارد)

ـ آفتاب با مه غروب كرده باشد.

خورمها شوي xoor mehâ hušow

ـ سرخ شدن افق را در طلوع و غروب آفتاب نوعي “سوختن” مي دانند و مي گويند:

صبح بسوزه شوم بواره sob basuzah šum bavara

شوم بسوزه كي بواره؟ šum basuza kay bavâra

به طوري كه پيداست معتقدند اگر صبح افق قرمز رنگ شود، شب بارندگي مي شود و اگر شب چنين شود معلوم نيست كي ريزش باران يا برف آغاز گردد.

ـ اگر باران در موقع باريدن حباب هايي در محل جمع شدن آب به وجود آورد مي گويند:

وارشي vâraši مي شود يعني پي در پي باران مي بارد.

ـ اگر آب باران در موقع ريختن در برخورد با زمين صداي زير و بلند بدهد باران مي آيد.

زمان مطلوب بارش

مس چلّه سنگ بيه نم نيه (در چله ي بزرگ از آسمان سنگ ببارد نم نيايد).

كس چيلو گه بيه گه نيه (در چله ي كوچك گاه ببارد،‌ گاه نبارد)

نورو مُو شوي هم بيه، روز هم بيه (در ماه نوروز هم شب بياد هم روز).

اصطلاحات ميزان بارندگي در طول سال

1ـ خشكان: خشكترين و بي باران ترين سال

2ـ بزبيار: اين اصطلاح در بين عشاير كوچروي سنگسري رايج است. در اين سال ها تعدادي از دام هاي عشاير در مسير كوچ تلف مي شوند. با توجه به مقاومت بز در برابر كمبود علوفه و خشكسالي به كنايه به اين دام گفته مي شود كه بزها به ييلاق مي رسد.

3ـ خشكسالي (خشكون): سنگسري ها اين مثل را در خشكسالي به كار مي برند:

توستون باله وِ نگرته towston bâla ver negerta

زمستن فيفه zemeston fife

كنايه از سال كم برف (در ييلاق) و كم باران (در قشلاق) است.

4ـ بز بهار: اصطلاح عشايري است كه بهار را در منطقه كويري سپري مي كنند. وضع مراتع مناسب نبوده، با توجه به قانع و كم توقع بودن بزها وضع نامناسب و  كمي علوفه در بهار كم باران نيز قابل توجه است.

5ـ سُ ويار (سياه بهار): اگر صحرا بارور نگردد و علف نروئيده باشد، بهار آن سال را شبانان سياه بهار مي گويند. در سياه بهار شبانان و دام ها به دنبال يافتن علف به هر گوشه ي صحرا سر مي زنند و شتابان سراغ علف را مي گيرند تا شكم دام هايشان را سير كنند.

گوسفندان پا بر زمين نمي نهند. به هر سويي دوان دوان مي دوند و اي بسا كه علف حدو قدر مزه مزه كردن نيز نمي رسد. اين كار را گونه‌گه gonegeh مي نامند.

سياه بهار شد

ارباب نامرد هنوز نيامده

غم كزه كزه جانم را گرفته

چه سخت است گونه گونه

7ـ وِشندي سال vešandi sâl: آبسالي، سال پر برف و باران سرسبزي صحرا.

پيش بيني سال

عشاير سنگسري معتقدند اگر در هنگام مراسم نرون naron اولين قوچي كه جفت گيري كند، شيوا šiva باشد، سال خوب (ترسالي) و چنانچه قوچ سياه باشد، سال خشك و بي باراني (خشكسالي) را در پيش رو دارند.

ـ اگر پاييز روي برگ سبز رعد به صدا در آيد، مي گويند خشكسالي مي شود.

ـ اگر نوروز به شنبه بيفتد سال خوبي در پيش رو است.

نورو شمبه سَه سال خارَ بوندَ sâl xâra bunda

ضرب المثل:

فِلُني نورو شمبه سَرتَ: چطور شده كه نوروز به شنبه افتاده (شنبه نوروز شده است).

در كنايه به كسي كه به ندرت به ديدار و ملاقات كسي مي آيد و سرزده منت نهاده به ديدنش آمده است.

پيوستگان باران

اگر رعد بي موقع يعني مثلا در اواخر پاييز يا در زمستان به صدا در آيد، مي گويند چهل روز پس از آن بارندگي نخواهد شد.

نورويي نومزه nowroyi nomzah / نامزد نوروز و پيش بيني سال

سنگسري ها نوروز را جوان رعنا و خوش قيافه اي مي دانند كه داراي نامزد زيبا و وفاداري است.

نامزد نوروز بر آن مي شود كه روز عيد هديه اي به او تقديم كند و تصميم مي گيرد قباي زيبايي تهيه نمايد. يك سال تمام مشغول تهيه ي پارچه ي لطيف ابريشمي و دوختن قبا و تزيين آن مي شود و سرانجام هديه اي نفيس آماده مي كند و يكي دو روز پيش از عيد مشغول خواب و استراحت مي شود كه هنگام نوروز كاملا سرخوش و شاداب باشد. بدبختانه خواب اين دلباخته فداكار طولاني مي گردد، به نوعي كه موقع رسيدن نوروز هم بيدار نمي شود.

نوروز بي وفا از راه مي رسد و وقعي به او نگذاشته راه خود را در پيش مي گيرد و دور مي شود. سه روز پيش از سپري شدن نوروز نامزدش بيدار مي شود و از دوستان خود سراغ او را مي گيرد، آن ها لب به استهزا گشوده، آمدن و رفتن نوروز را با نيشخند به او خبر مي دهند. بيچاره نامزد ديوانه وار خانه و كاشانه ي خود را ترك گفته، بي اراده به هر سويي مي رود،‌ تا مگر از نوروز نشاني يابد، اما مي بيند كه كار از كار گذشته است. از شدت اندوه قصد خودكشي كرده يا خود را به خاك افكند، يا خود را به آتش مي زند يا خود را غرق در آب مي نمايد.

اگر خود را به خاك افكند، سال نو سال پر گرد و غباري مي شود. اگر خود را به آتش بزند، سال نو دچار كم باراني و خشكي مي گردد. اما اگر آهنگ آب را بنمايد، آن سال با بارندگي و وفور محصول همراه خواهد بود. به هر حال هواي سه روز بعد از عيد حاكي از تصميم خطرناك وي است. دوستان نامزد نوروز مرگ او را روا ندانسته،‌ او را از خاك يا آب يا آتش و مرگ حتمي رهايي مي بخشند و تسلي مي دهند و روح اميد در او مي دمند، به طوري كه دوباره اراده مي كند، ميزان وفاداري خود را با دوختن و آراستن قباي ديگر ثابت نمايد و اين ماجرا به علت شتاب نوروز و خستگي نامزدش همه ساله تكرار مي شود.

پيش بيني باران

ـ اگر آب در موقع ريختن در برخورد با زمين صداي زير و بلند بدهد باران مي بارد.

ـ اگر باران در موقع باريدن حباب هايي در محل جمع شدن آب به وجود آورد مي گويند “وارشي” varashi مي شود، يعني پي در پي باران مي بارد.

نشانه هاي خشكسالي

ـ اگر پاييز روي برگ سبز رعد به صدا در آيد، مي گويند خشكسالي مي شود.

ـ اگر رعد بي موقع يعني مثلا در اواخر پاييز يا در زمستان به صدا در آيد مي گويند چهل روز پس از آن بارندگي نخواهد شد.

انواع هوا

ـ شي شوري هوا šayšurihavâ

هواي شرجي، هواي زمين رطوبت دار بهاري، پس از بارش باران هاي بهاري

ـ علف كش alafkaš

هواي بهاري كه زمين رطوبت و حرارت لازم را براي رشد و نمو گياهان داشته باشد.

ـكلاك پشت

شب بعد از كولاك و بارندگي شديد، چنانچه هوا صاف باشد، شب سردي است.

ـكَرَّ توي karratow

هواي مطبوع و دلپذير

كر توي گل نچيند karratow gol načinda

در هواي كر توي گل هم سردش نيست.

ـ سرا خُتّه sarâxotte

هواي خفه، هواي ابري در روزهاي گرم

ـ كولاك koolâk

هواي بسيار سرد، برف و يخبندان

كلاك كله بر بكر بنشيند kalla bar bakera bana šinda

پيش بيني وضع هوا

سنگسري ها معتقدند كرموك karmuk يعني تگرگ هاي ريز كه گاهي در زمستان به مقدار زياد و به مدت بسيار كم مي بارد، باعث صاف شدن هوا مي شود.